Scharrelaar LC
De meest gewilde kleurvogel van Europa voor Nederlandse vogelaars. Schitterend blauw, spectaculaire rolvlucht, en in Roemenië nog steeds een gewone broedvogel.
In het kort
- Wetenschappelijk Coracias garrulus (Linnaeus, 1758)
- Nederlands / Engels Scharrelaar / European Roller
- Afmeting 29-32 cm, spanwijdte 52-58 cm, gewicht 110-190 g
- IUCN-status Least Concern (Niet bedreigd) — afnemend in West-Europa
- Roemenië 1.000-3.000 broedparen, aanwezig mei-september
Herkenning in het veld
De Scharrelaar is een stevige, opvallende vogel ter grootte van een Gaai, maar met een compleet ander kleurenpalet. Met een lichaamslengte van 29-32 cm en een spanwijdte van 52-58 cm is het geen grote vogel, maar zijn felle kleuren maken hem op afstand al herkenbaar. In het veld zit de Scharrelaar vaak hoog en opvallend op een telefoonpaal, dode boom of draad — de ideale uitkijkpost voor het lokaliseren van prooien op de grond.
Verenkleed — hemels blauw
Het verenkleed van de volwassen Scharrelaar is overweldigend. De kop, nek, borst en buik zijn helder turkooissblauw tot kobaltblauw, met een lichtere, meer hemelblauwe tint op het voorhoofd en de keel. De mantel en schouders zijn warm kastanjebruin — een schitterend contrast met het blauw. De vleugels tonen in vlucht een opvallend patroon van donkerblauw, lichtblauw en zwart.
De stuit is paars-blauw, de staart is groenachtig blauw met donkere uiteinden. De snavel is kort, krachtig en breed aan de basis, zwart van kleur. De poten zijn kort en geelbruin. De ogen zijn donkerbruin. Onvolwassen vogels zijn doffer van kleur, met een meer grijzig-groene kop en minder contrast.
Verschil tussen mannetje en vrouwtje
De geslachten zijn in het veld nauwelijks te onderscheiden. Het mannetje is gemiddeld iets feller blauw, maar dit verschil is in de praktijk niet betrouwbaar waarneembaar. Gedrag is een betere indicator: het mannetje voert de spectaculaire rolvlucht uit tijdens de balts.
In vlucht
De vlucht is krachtig en direct, met diepe, regelmatige vleugelslagen. In vlucht toont de Scharrelaar zijn meest opvallende kleurenspel: de bovenvleugels tonen een breed lichtblauw veld contrasterend met donkerblauwe vleugeltippen en een kastanjebruin schouderveld. De ondervleugels zijn helder lichtblauw met zwarte uiteinden. Bij het landen spreidt de vogel vaak kort zijn staart, waardoor het turquoise staartveld oplicht.
Geluid
De roep is een hard, rauw, kraaiachtig rak-rak-rak of garrr-garrr, soms herhaald in snelle reeksen. De wetenschappelijke soortnaam garrulus ('luidruchtig') verwijst naar deze opvallende roep. De roep is het vaakst te horen tijdens de baltsperiode in mei en juni, wanneer het mannetje roepend boven het territorium vliegt.
De rolvlucht — spectaculairste baltsgedrag van Europa
De 'rolling display'
De Scharrelaar dankt zijn Engelse naam 'Roller' aan de spectaculaire rolvlucht die het mannetje uitvoert tijdens de balts. Het mannetje stijgt hoog op, roepend en met krachtige vleugelslagen, om vervolgens in een steile duikvlucht over zijn as te rollen — letterlijk tuimelend door de lucht, waarbij de blauwe vleugels flitsen in het zonlicht.
De rolvlucht kan meerdere keren worden herhaald in snelle opeenvolging en gaat gepaard met luide, rauwe roepen. Het is een van de meest spectaculaire baltsvertoningen van alle Europese vogels en alleen al om dit te zien reizen vogelaars naar Roemenië. De rolvlucht is het best waarneembaar in mei en begin juni, wanneer de baltsactiviteit het intensiefst is.
Verspreiding en habitat
De Scharrelaar is in Roemenië voornamelijk een vogel van de Dobroedzja-steppe: het droge, open landschap ten zuiden en westen van de Donaudelta, gekenmerkt door uitgestrekte graslanden, akkerbouwgebieden, verspreid staande bomen en telegraafpalen. Dit halfopen landschap biedt de perfecte combinatie van hoge zitposten (voor het lokaliseren van prooi) en open bodem (voor het vangen van insecten).
Habitat in detail
De Scharrelaar verkiest warm, droog, open tot halfopen landschap met verspreide bomen of kunstmatige structuren. Typische habitats in Roemenië zijn:
- Steppe en extensieve landbouwgrond: de kern van het leefgebied. Open graslanden en akkers met verspreid staande bomen, telegraafpalen en hekpalen als zitposten.
- Bosranden en boomgroepen: de randen van lichte loofbossen en eikenbosjes, waar geschikte nestholtes beschikbaar zijn in oude bomen.
- Dijken en wegen rond de delta: de verhoogde wegen en dijken aan de rand van de Donaudelta bieden een overgangshabitat waar Scharrelaars op palen en draden zitten met uitzicht over het open land.
- Rivierterrassen: de hogere, drogere terrassen langs de Donau en zijrivieren, met verspreide boomgroepen en open plekken.
Nestlocaties
Scharrelaars broeden in bestaande holtes: natuurlijke boomholtes, oude spechtennesten, gaten in verweerde telegraafpalen en soms in scheuren in gebouwen of steengroeven. Anders dan de Bijeneter graven ze geen eigen nestgangen. De beschikbaarheid van geschikte holtes is een cruciale factor voor de populatie.
Het plaatsen van nestkasten is een effectieve beschermingsmaatregel die in diverse Europese landen succesvol wordt toegepast. In de Dobroedzja worden steeds meer nestkasten geplaatst op telegraafpalen in geschikte habitats.
Wereldwijde verspreiding
De Scharrelaar broedt van het Iberisch Schiereiland en Marokko via het Middellandse Zeegebied en Centraal-Azië tot aan westelijk China. De noordgrens van het areaal is in de afgelopen decennia dramatisch naar het zuiden verschoven in West-Europa: in landen als Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk is de Scharrelaar vrijwel verdwenen als broedvogel. Roemenië, Bulgarije, Turkije en Spanje vormen nu de kern van de Europese populatie.
Achteruitgang in West-Europa
De Scharrelaar was tot halverwege de 20e eeuw een wijdverspreide broedvogel in heel Europa, inclusief Centraal-Europa en zelfs zuidelijk Zweden. Door intensivering van de landbouw, gebruik van pesticiden (minder grote insecten), verlies van nestbomen en veranderende landschappen is de soort uit grote delen van zijn voormalige areaal verdwenen.
In Roemenië is de situatie gunstiger: de extensieve landbouw, het behoud van telegraafpalen (die elders door ondergrondse kabels zijn vervangen) en het warme klimaat van de Dobroedzja bieden de Scharrelaar uitstekende omstandigheden. De Roemeense populatie wordt geschat op 1.000-3.000 broedparen en is stabiel tot licht toenemend.
Gedrag en ecologie
Foerageren
De Scharrelaar is een zit-en-wacht-jager die vanuit een hoge uitkijkpost (paal, draad, dode boom) de omgeving afspeurt. Wanneer een geschikte prooi wordt gespot — doorgaans een groot insect op de grond — duikt de vogel naar beneden, grijpt de prooi in de snavel en keert terug naar de zitpost om deze te verwerken en op te eten.
Het dieet bestaat voornamelijk uit grote insecten: kevers (vooral mestkevers en loopkevers), sprinkhanen, krekels, libellen en af en toe een hagedis, klein kikkertje of schorpioen. De Scharrelaar selecteert nadrukkelijk grote prooi — een volwassen vogel eet dagelijks het equivalent van 15-25 grote kevers of sprinkhanen.
Broedbiologie
Het legsel bestaat uit 4-5 (soms 3-6) witte, glanzende eieren die gedurende 17-19 dagen door beide ouders worden bebroed. De kuikens zijn aanvankelijk naakt en worden 26-28 dagen in de nestholte gevoerd. Na het uitvliegen worden ze nog 2-3 weken door de ouders bijgevoerd.
Het mannetje speelt een actieve rol bij zowel het broeden als het voeren van de kuikens. Bij het nest kan de Scharrelaar opmerkelijk agressief zijn: de vogels verdedigen hun holte luidruchtig tegen andere holtebewoners, waaronder Spreeuwen en Holenduiven.
Migratie
De Scharrelaar is een langeafstandstrekker die overwintert in het oostelijk en zuidelijk Afrika, voornamelijk ten zuiden van de evenaar. De herfsttrek begint in augustus, waarbij de vogels via de Via Pontica en het oostelijk Middellandse Zeegebied naar Afrika trekken. Ze overwinteren in savannegebieden in Kenia, Tanzania, Mozambique en zuidelijk Congo. De voorjaarstrek brengt ze eind april terug naar de broedgebieden.
Wanneer te zien
De Scharrelaar is in Roemenië aanwezig van eind april tot begin september. De soort is strikt zomervogel.
Waar te zien met Ibis Tours
De Scharrelaar is een van de meest gewilde doelsoorten voor Nederlandse vogelaars die naar Roemenië reizen. Op de 5-daagse Ibis Tours-reis is een excursie naar de Dobroedzja-steppe inbegrepen, specifiek gericht op deze soort.
- Dobroedzja-steppe (Babadag-Tulcea): het kerngebied voor Scharrelaars in de regio. Langs de weg van Tulcea naar Babadag worden regelmatig 5-15 exemplaren gezien op telegraafpalen en draden. De gids stopt bij elke Scharrelaar voor observatie en fotografie.
- Dobroedzja-steppe (Jurilovca-Enisala): de droge steppen en akkers rondom het middeleeuwse fort van Enisala zijn uitstekend Scharrelaar-habitat. Hier worden de vogels gecombineerd met Bijeneters en Roodpootvalken.
- Bosranden nabij Letea: de randen van het Letea-oerbos, waar het bos overgaat in open steppe, herbergen broedende Scharrelaars in oude eiken. Waarneembaar op de 5-daagse reis.
- Dijken rond de delta: de verhoogde dijken aan de westkant van de delta, met uitzicht over open landbouwgrond, zijn een overgangshabitat waar Scharrelaars op palen zitten. Soms waarneembaar vanuit de minibus op weg naar de hotelboot.
Beschermingsstatus
De Scharrelaar is wereldwijd geclassificeerd als Least Concern (Niet bedreigd) door de IUCN. De mondiale populatie wordt geschat op 700.000-1.400.000 individuen. De trend is echter ongelijk verdeeld: in West- en Centraal-Europa is de soort dramatisch achteruitgegaan, terwijl de populaties in Oost-Europa en Centraal-Azië relatief stabiel zijn.
De voornaamste bedreigingen zijn het verlies van nestgelegenheid (verwijdering van dode bomen en telegraafpalen), intensivering van de landbouw (minder grote insecten door pesticiden), en habitatverlies in de overwinteringsgebieden in Afrika.
De soort is opgenomen in Bijlage I van de EU-Vogelrichtlijn en Bijlage II van het Verdrag van Bern. In Roemenië geniet de Scharrelaar volledige bescherming. Het plaatsen van nestkasten in de Dobroedzja is een actieve beschermingsmaatregel die bijdraagt aan de stabiliteit van de populatie.
Fotografietips
De Scharrelaar op de gevoelige plaat
- Lens: 400-600 mm telelens. Scharrelaars zitten doorgaans op 20-50 meter afstand op palen en draden. Een langere brandpuntsafstand geeft formatvullende opnames.
- Sluitertijd: voor zittende vogels 1/500s; voor de rolvlucht minimaal 1/2000s. De rolvlucht is snel en onvoorspelbaar — continu-autofocus en burst-mode zijn essentieel.
- Vanuit de auto: in de Dobroedzja kunt u de auto als schuilhut gebruiken. Scharrelaars accepteren een auto op 15-20 meter, terwijl ze voor voetgangers vaak vluchten op 40-50 meter. Gebruik een raamsteun of beanbag.
- Licht: het warme ochtend- en avondlicht (golden hour) brengt de blauwe kleuren het mooist tot hun recht. Bij fel middaglicht oogt het blauw vlakker. Zijlicht accentueert de textuur van de veren.
- Achtergrond: zoek een schone achtergrond. Een Scharrelaar op een telegraafpaal met een strakblauwe lucht erachter is een klassiek beeld. Wacht eventueel tot de vogel naar een andere paal of tak vliegt voor een betere achtergrond.
- Rolvlucht: de heilige graal van Scharrelaar-fotografie. Volg de vogel met continu-autofocus wanneer hij opvliegt vanuit zijn zitpost — de rolvlucht volgt vaak direct na een stijgend gedeelte. Stel u in op veel mislukte pogingen en sporadische juweeltjes.
"Voor mijn Nederlandse gasten is de Scharrelaar vaak de grootste verrassing van de reis. Niet omdat ze niet wisten dat hij hier voorkomt — ze komen er speciaal voor. Maar omdat hij hier zo gewoon is. Op de weg van Tulcea naar de Dobroedzja tellen we ze op de telegraafpalen. Vijf, acht, twaalf exemplaren in een ochtend. In Nederland is de Scharrelaar een dwaalgast die honderden twitchers trekt. Hier zit hij gewoon op de paal naast de weg, turquoise te glinsteren in de zon, en niemand kijkt er naar op behalve mijn gasten. Dat contrast — die verwondering — dat is waarom ik dit werk doe."
— Daniel Petrescu, hoofdgids Ibis Tours, TulceaVerwante soorten
Veelgestelde vragen
Waar kan ik Scharrelaars zien in Roemenië?
De beste locaties zijn de Dobroedzja-steppe ten zuiden en westen van de Donaudelta, en de bosranden en landwegen rond het reservaat. Scharrelaars zitten op telefoonpalen, dode bomen en hekpalen langs open landschap. Op de 5-daagse Ibis Tours-reis bezoekt u de Dobroedzja specifiek voor deze soort. Langs de weg van Tulcea naar Babadag worden regelmatig meerdere exemplaren gezien.
Wanneer is de beste periode om Scharrelaars te zien?
Scharrelaars arriveren eind april in Roemenië en vertrekken in augustus-september. De beste periode voor observatie is mei tot half juli: de vogels zijn dan territoriaal, voeren hun spectaculaire rolvlucht uit en zitten opvallend op hoge uitkijkposten. Op elke Ibis Tours-reis in mei en juni worden Scharrelaars waargenomen.
Waarom heet de Scharrelaar zo?
De naam 'Scharrelaar' is van oorsprong Middelnederlands en verwijst naar het scharrelen — het zoeken naar voedsel op de grond. De Engelse naam 'Roller' verwijst naar de spectaculaire rolvlucht (rolling display) tijdens de balts, waarbij de vogel zich in de lucht op zijn rug draait en tuimelend naar beneden duikt. De wetenschappelijke naam Coracias garrulus betekent letterlijk 'luidruchtige kraai'.
Is de Scharrelaar bedreigd?
De Scharrelaar is wereldwijd geclassificeerd als Least Concern (Niet bedreigd) door de IUCN. In West-Europa is de soort echter sterk achteruitgegaan: in Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk is de Scharrelaar vrijwel verdwenen als broedvogel. Roemenië, Bulgarije en Turkije vormen nu de kern van de Europese populatie. In Roemenië is de soort stabiel tot licht toenemend.
Kan ik Scharrelaars combineren met andere vogelsoorten op een reis?
Absoluut. Op de 5-daagse Ibis Tours-reis combineert u de Dobroedzja-steppe (Scharrelaars, Bijeneters, Roodpootvalken) met de Donaudelta (pelikanen, reigers, arenden). De steppe-excursie is inbegrepen in het programma. Op de 4-daagse reis is de Scharrelaar ook waarneembaar, maar minder gegarandeerd omdat de steppe niet altijd in het programma zit.
Scharrelaars zien in Roemenië?
Op de 5-daagse Ibis Tours-reis combineert u pelikanen in de Donaudelta met Scharrelaars en Bijeneters in de Dobroedzja-steppe. Kleine groepen, deskundige gids, alle doelsoorten.
Meer lezen
- Alle soortenprofielen — overzicht van vogelsoorten in de Donaudelta
- Bijeneter — de andere kleurvogel, vaak op dezelfde excursie
- Dobroedzja vogels en landschappen — steppe-excursies
- Vogels van de Donaudelta — 300+ soorten per habitat
- Beste reistijd Donaudelta — maand per maand overzicht
- Vogelen in Roemenië — alle vogelgebieden van het land